Rối loạn phổ tự kỷ biểu hiện: Nhận biết và Dạy trẻ tại nhà

“Con chậm nói có phải tự kỷ không?”, “Tại sao con không quay lại khi mẹ gọi?”… Đó là những câu hỏi khiến bao cha mẹ mất ăn mất ngủ. Thực tế, các rối loạn phổ tự kỷ biểu hiện ra bên ngoài rất đa dạng và thay đổi theo từng mốc thời gian. Việc phát hiện sớm ngay từ những tháng đầu đời chính là “tấm vé” giúp con hòa nhập tốt nhất.

Thay vì hoang mang, cha mẹ hãy bình tĩnh đối chiếu hành vi của con qua bài “Checklist” chi tiết dưới đây.

1. Rối loạn phổ tự kỷ biểu hiện như thế nào qua từng giai đoạn?

Tự kỷ không phải là một căn bệnh xuất hiện đột ngột sau một đêm, mà là một quá trình phát triển khác biệt diễn ra âm thầm. Các rối loạn phổ tự kỷ biểu hiện sẽ thay đổi phức tạp theo thời gian, đòi hỏi cha mẹ phải thực sự tinh ý để nhận ra.

1.1. Giai đoạn dưới 12 tháng: Những tín hiệu “ngầm”

Ở giai đoạn sơ sinh, các biểu hiện rối loạn phổ tự kỷ ở trẻ thường rất mờ nhạt, dễ bị lầm tưởng là bé “ngoan, hiền, ít quấy khóc”. Tuy nhiên, nếu quan sát kỹ, cha mẹ sẽ thấy sự thiếu hụt rõ rệt trong kết nối cảm xúc:

• 6 tháng: Trẻ thờ ơ, hoàn toàn không có “nụ cười xã hội” để đáp lại khi cha mẹ trêu đùa; ánh mắt lờ đờ thiếu sự vui vẻ, hồ hởi.

• 9 tháng: Trẻ “im lặng” bất thường, không có tiếng bập bẹ (babbling) và không hào hứng tham gia các trò tương tác đơn giản như “ú òa”.

• 12 tháng: Không biết dùng ngón trỏ để chỉ vào vật mình muốn. Đây là rối loạn phổ tự kỷ biểu hiện quan trọng nhất mang tính báo động đỏ (Red flag) mà rất nhiều gia đình bỏ qua.

>>> Bài viết liên quan: 10 Dấu hiệu của giáo dục đặc biệt ở trẻ không nên bỏ qua

1.2. Giai đoạn 12 – 24 tháng: Khoảng trống ngôn ngữ và tương tác

Đây là giai đoạn “bùng nổ” các dấu hiệu, khiến phụ huynh bắt đầu lo lắng đi tìm hiểu nguyên nhân trẻ bị rối loạn phổ tự kỷ hoặc tìm kiếm các bài test rối loạn phổ tự kỷ để sàng lọc cho con:

• Ngôn ngữ: Trẻ 16 tháng chưa nói được từ đơn, 24 tháng chưa nói được cụm 2 từ có nghĩa. Một số trẻ có nói nhưng chỉ là nhại lại (Echolalia) tiếng tivi, quảng cáo một cách vô thức chứ không dùng để giao tiếp hai chiều. Đây là biểu hiện rối loạn phổ tự kỷ ở trẻ dễ nhận thấy nhất.

• Tương tác: Gọi tên 10 lần thì 8-9 lần trẻ không quay đầu. Trẻ có xu hướng thu mình, thích chơi một mình và không bao giờ mang đồ chơi ra khoe với ba mẹ.

• Vận động: Xuất hiện các hành vi kỳ lạ lặp đi lặp lại như đi nhón gót, xoay tròn người, lắc lư thân mình hoặc nhìn nghiêng ngó đồ vật say sưa.

• 

1.3. Giai đoạn trên 3 tuổi: Sự cứng nhắc và rập khuôn

Khi lớn hơn, sự chênh lệch về kỹ năng xã hội giữa trẻ và bạn bè đồng trang lứa càng trở nên rõ rệt. Lúc này, việc tìm kiếm cách dạy trẻ rối loạn phổ tự kỷ trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết để giúp con hòa nhập:

• Khó thích nghi: Trẻ cực kỳ cứng nhắc, sẽ la hét hoảng loạn hoặc bùng nổ cảm xúc nếu bị thay đổi lộ trình đi học hay vị trí đồ đạc trong phòng.

• Hành vi ám ảnh: Trẻ có xu hướng sắp xếp đồ chơi thành hàng thẳng tắp và nổi giận nếu trật tự bị phá vỡ. Đây là một rối loạn phổ tự kỷ biểu hiện đặc trưng về hành vi định hình.

• Kỹ năng xã hội kém: Trẻ gặp khó khăn lớn trong việc kết bạn, không hiểu luật chơi tập thể và không cảm nhận được cảm xúc của người khác.

Để không bỏ lỡ thời điểm vàng can thiệp, cha mẹ nên chủ động trang bị kiến thức thông qua một khóa học giáo dục đặc biệt online uy tín, từ đó có phương pháp đồng hành cùng con khoa học nhất ngay tại nhà.

2. Truy tìm nguyên nhân trẻ bị rối loạn phổ tự kỷ

Nhiều bậc phụ huynh thường mang tâm lý dằn vặt, tự trách bản thân vì cho rằng việc để con xem tivi quá nhiều hay do mình ít quan tâm nên con mới mắc bệnh. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học hiện đại đã khẳng định rằng nguyên nhân trẻ bị rối loạn phổ tự kỷ phức tạp hơn rất nhiều và hoàn toàn không xuất phát từ cách nuôi dạy của gia đình.

Thực tế, việc tiếp xúc nhiều với thiết bị điện tử không trực tiếp sinh ra bệnh, nhưng nó là yếu tố môi trường tiêu cực làm trầm trọng thêm các biểu hiện rối loạn phổ tự kỷ ở trẻ, đặc biệt là sự chậm trễ về ngôn ngữ và tương tác xã hội.

Đi sâu vào bản chất sinh học, yếu tố di truyền (Gen) được xác định đóng vai trò chủ chốt, chiếm khoảng 60-80% nguy cơ. Điều này nghĩa là nếu trong gia đình đã có anh chị em ruột mắc chứng này, tỷ lệ trẻ sinh sau gặp phải các rối loạn phổ tự kỷ biểu hiện ra bên ngoài sẽ cao hơn đáng kể so với trẻ bình thường. Bên cạnh đó, các bất thường trong cấu trúc não bộ hoặc sự gián đoạn trong chức năng dẫn truyền thần kinh cũng là những tác nhân chính khiến trẻ gặp khó khăn trong việc xử lý thông tin và cảm xúc.

>>> Khóa học bạn có thể sẽ thích: Hướng dẫn sử dụng phương pháp can thiệp ABA trong can thiệp cho trẻ rối loạn phổ tự kỷ

3. Quy trình làm test rối loạn phổ tự kỷ chuẩn xác

Khi thấy con có trên 3 dấu hiệu cảnh báo, cha mẹ cần tiến hành sàng lọc ngay.

• Bước 1: Sàng lọc tại nhà (M-CHAT): Cha mẹ có thể tìm bài test rối loạn phổ tự kỷ M-CHAT-R/F (dành cho trẻ 16-30 tháng). Đây là bảng hỏi 20 câu Yes/No giúp xác định nguy cơ thấp – trung bình – cao.

• Bước 2: Chẩn đoán lâm sàng: Đưa trẻ đến Bệnh viện Nhi hoặc các trung tâm tâm lý. Các bác sĩ sẽ sử dụng bộ công cụ tiêu chuẩn vàng (như ADOS-2, CARS) để quan sát và đưa ra kết luận cuối cùng.

4. Chiến lược và cách dạy trẻ rối loạn phổ tự kỷ tại nhà

4.1. Nguyên tắc “Nhìn – Chờ – Lắng nghe”

Sau khi nhận kết quả chẩn đoán từ các bài test rối loạn phổ tự kỷ, thay vì để thời gian trôi qua trong nước mắt hay mãi dằn vặt tìm kiếm nguyên nhân trẻ bị rối loạn phổ tự kỷ, cha mẹ hãy gạt bỏ âu lo để biến ngôi nhà thành lớp học đầu tiên của con. Đây chính là môi trường an toàn và hiệu quả nhất để can thiệp, giúp trẻ cải thiện các khiếm khuyết kỹ năng ngay từ sớm.

Để áp dụng cách dạy trẻ rối loạn phổ tự kỷ thành công, nguyên tắc cốt lõi đầu tiên mà phụ huynh cần “thuộc lòng” là “Nhìn – Chờ – Lắng nghe”. Do hệ thần kinh xử lý thông tin chậm hơn bình thường, một trong những biểu hiện rối loạn phổ tự kỷ ở trẻ thường thấy là sự ngập ngừng hoặc không phản ứng ngay lập tức. Khi bạn đặt câu hỏi “Con muốn ăn gì?”, hãy kiên nhẫn chờ đợi từ 5 đến 10 giây để con kịp tư duy và đưa ra tín hiệu trả lời.

4.2. Biến mọi hoạt động thành trò chơi

Việc vội vàng nói thay hay làm hộ trẻ sẽ vô tình tước đi cơ hội giao tiếp, khiến trẻ càng thu mình hơn. Bên cạnh đó, hãy biến mọi hoạt động trị liệu khô khan thành trò chơi vì trẻ chỉ học tốt nhất khi cảm thấy vui vẻ. Cha mẹ hãy nằm xuống sàn nhà, giữ tầm mắt ngang bằng với con và sử dụng bong bóng xà phòng, ô tô hay đất nặn để xây dựng sự chú ý chung (Joint Attention) – nền tảng quan trọng nhất để phá vỡ vỏ bọc cô độc của trẻ.

>>> Bài viết liên quan: Lộ Trình Giáo Dục Đặc Biệt Toàn Diện Từ A-Z

4.3. Sử dụng Hình ảnh (Trực quan hóa)

Ngoài ra, vì não bộ của trẻ tự kỷ có thế mạnh đặc biệt về tư duy hình ảnh, việc trực quan hóa mọi thông tin là cực kỳ cần thiết. Một rối loạn phổ tự kỷ biểu hiện rất rõ nét là sự hoảng loạn khi quy trình sinh hoạt bị thay đổi. Do đó, cha mẹ hãy dán lịch trình hoạt động bằng tranh (ví dụ: hình ảnh đánh răng -> ăn sáng -> đi học) lên tường để trẻ hiểu rõ điều gì sắp xảy ra.

Việc này giúp giảm thiểu đáng kể sự lo âu và hành vi chống đối. Để có thêm kiến thức chuyên sâu và kỹ năng đồng hành bền bỉ cùng con, cha mẹ cũng có thể cân nhắc việc học tâm lý online để thấu hiểu tốt hơn thế giới nội tâm phức tạp của trẻ.

Kết luận

Mỗi đứa trẻ là một cá thể duy nhất, và rối loạn phổ tự kỷ biểu hiện ở mỗi bé cũng không giống nhau. Đừng so sánh con mình với “con nhà người ta”, hãy so sánh sự tiến bộ của con hôm nay với chính con của ngày hôm qua.

Sự can thiệp sớm và tình yêu thương vô điều kiện của cha mẹ chính là liều thuốc quý giá nhất giúp con vượt qua rào cản. Nếu bạn cần hỗ trợ về lộ trình can thiệp hoặc đánh giá phát triển, đội ngũ chuyên gia tại OME Việt Nam luôn sẵn sàng đồng hành cùng gia đình bạn.