Hầu hết chúng ta đều hiểu rằng sức khỏe là tài sản vô giá nhất. Thế nhưng, khi đối mặt với việc chủ động học tập để tự bảo vệ sức khỏe, không ít người lại chần chừ, trì hoãn và mang tâm lý “ngại”: “Khi nào có vấn đề rồi tìm hiểu cũng được.”
Thoạt nhìn, điều này có thể giống như sự thiếu quan tâm. Nhưng nếu nhìn từ góc độ khoa học hành vi và hiểu biết sức khỏe (health literacy), việc một người ngại tìm hiểu về sức khỏe có thể đến từ nhiều nguyên nhân phức tạp hơn.
Một người không chủ động học về sức khỏe không phải là người thiếu ý thức. Họ có thể đang gặp phải những rào cản về nhận thức, cảm xúc, khả năng tiếp cận thông tin hoặc đơn giản là chưa thấy việc học đó đủ liên quan đến cuộc sống hiện tại.
Vậy điều gì thực sự đứng phía sau tâm lý này?
1. Khi chưa thấy cần, rất khó có động lực để học
Một người đang khỏe thường ít có động lực tìm hiểu về sức khỏe hơn một người đang gặp vấn đề.
Điều này khá dễ hiểu. Khi không đau, không mệt, không có triệu chứng bất thường, sức khỏe thường không tạo ra một “việc cần làm ngay”. Trong khi đó, học một kỹ năng cho công việc có thể mang lại lợi ích rất cụ thể như làm việc tốt hơn, tăng thu nhập hoặc mở ra cơ hội mới.
Sức khỏe lại khác. Phần lớn lợi ích của việc chăm sóc sức khỏe chủ động không biểu hiện thành một kết quả tức thì. Một người ngủ đủ hôm nay không nhất thiết cảm nhận ngay một thay đổi rõ rệt. Một người duy trì vận động trong nhiều năm cũng khó nhìn thấy giá trị của từng buổi tập.
Vì vậy, sức khỏe dễ bị xếp sau những việc có cảm giác cấp thiết hơn.
Đây cũng là một phần của hiểu biết sức khỏe. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hiểu biết sức khỏe (health literacy) không đơn thuần là khả năng đọc thông tin y tế. Nó bao gồm khả năng tiếp cận, hiểu, đánh giá và sử dụng thông tin và dịch vụ liên quan đến sức khỏe để duy trì và cải thiện sức khỏe.
Nói cách khác, học về sức khỏe không chỉ bắt đầu khi chúng ta bị bệnh. Nó bắt đầu từ việc hiểu cơ thể, nhận biết những yếu tố có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và biết mình nên làm gì trước những vấn đề thường gặp.
Bài đọc thêm: Học Sức Khỏe Online: Những Lợi Ích Giúp Bạn Chủ Động Chăm Sóc Sức Khỏe
2. Sức khỏe là một lĩnh vực khó để “học cho đúng”
Nếu tìm kiếm một kiến thức về công nghệ, bạn thường có thể tìm thấy một hướng dẫn tương đối rõ ràng. Nhưng với sức khỏe, mọi thứ phức tạp hơn. Một câu hỏi như: “Tôi nên ăn gì để khỏe hơn?” có thể dẫn đến hàng trăm câu trả lời khác nhau: “Không nên ăn tinh bột.”
- “Phải ăn nhiều protein.”
- “Nhịn ăn gián đoạn là tốt.”
- “Không nên nhịn ăn.”
- “Thực phẩm này rất tốt.”
- “Thực phẩm kia cần tránh.”
Khi thông tin xuất hiện quá nhiều và không đồng nhất, người đọc không chỉ phải tìm thông tin, mà còn phải biết đánh giá thông tin.
Họ có thể đọc rất nhiều nhưng vẫn không biết:
- Thông tin này có đáng tin không?
- Điều này có áp dụng cho trường hợp của mình không?
- Có bằng chứng khoa học đủ mạnh không?
- Tôi nên làm gì sau khi đọc?
Với một người không có nền tảng chuyên môn, đó là một nhiệm vụ không hề đơn giản. Quá trình học vì thế có thể trở nên mệt mỏi ngay từ trước khi thực sự bắt đầu.
3. Quá nhiều thông tin đôi khi lại khiến người ta muốn… tránh thông tin
Internet giúp chúng ta tiếp cận thông tin sức khỏe dễ dàng hơn bao giờ hết. Nhưng “dễ tìm” không đồng nghĩa với “dễ hiểu” và “dễ sử dụng”.
Điều này được phản ánh trong nghiên cứu “Prevalence and predictors of medical information avoidance: a systematic review and meta-analysis” của Offer và cộng sự, công bố trên Annals of Behavioral Medicine năm 2025.
Nghiên cứu tổng hợp 92 nghiên cứu cùng 6 bộ dữ liệu cá nhân, với hơn 564.000 người tham gia tại 25 quốc gia. Kết quả cho thấy gần 1/3 người tham gia có xu hướng tránh hoặc có khả năng tránh thông tin y tế. Trong đó, quá tải thông tin nằm trong nhóm những yếu tố dự báo mạnh đối với xu hướng né tránh thông tin.
Điều này giúp giải thích một nghịch lý: Không phải cứ có nhiều thông tin hơn thì con người sẽ chủ động chăm sóc sức khỏe hơn.
Nếu thông tin quá nhiều, quá khó hiểu hoặc quá khó đánh giá, người tiếp nhận có thể chuyển từ: “Tôi muốn tìm hiểu” sang: “Thôi, càng đọc càng rối”. Và cuối cùng là không tìm hiểu nữa.
4. Không ngại học, chỉ sợ… càng tìm hiểu càng lo
Một vấn đề khác xuất hiện khi mọi người tìm kiếm thông tin sức khỏe trên Internet là sự lo lắng.
Chỉ cần nhập một triệu chứng đơn giản vào công cụ tìm kiếm, người đọc có thể nhanh chóng bắt gặp hàng loạt khả năng khác nhau, từ những nguyên nhân thông thường đến những bệnh lý nghiêm trọng. Điều này có thể khiến việc tìm hiểu sức khỏe trở thành một trải nghiệm gây căng thẳng.
Đáng chú ý, nghiên cứu “Is There a Relationship Between Online Health Information Seeking and Health Anxiety? A Systematic Review and Meta-Analysis” của Wang và cộng sự, công bố trên Health Communication năm 2024, cho thấy mối liên hệ giữa việc tìm kiếm thông tin sức khỏe trực tuyến và lo âu về sức khỏe. Tuy nhiên, nghiên cứu không chứng minh rằng việc tìm kiếm thông tin trực tuyến trực tiếp gây ra lo âu.
Vì vậy, vấn đề không phải là “đừng tìm hiểu”, mà là biết cách tìm hiểu và đánh giá thông tin sức khỏe để phân biệt đâu là kiến thức tham khảo, đâu là thông tin đáng tin cậy và đâu là nội dung không nên tự áp dụng.
Bài viết liên quan: Nguồn Học Sức Khỏe Uy Tín: Chọn Đúng Để Học Đúng
5. Biết một điều tốt cho sức khỏe chưa có nghĩa là sẽ làm được
Có một câu nói rất quen thuộc: “Ai chẳng biết phải ngủ đủ, ăn uống hợp lý và vận động.” Đúng. Nhưng biết là một chuyện. Thực hiện lại là chuyện khác.
Một người có thể biết rằng vận động có lợi nhưng vẫn khó duy trì thói quen. Có thể biết rằng ngủ đủ quan trọng nhưng vẫn thường xuyên thức khuya. Có thể biết ăn uống cân bằng là tốt nhưng không biết thế nào là “cân bằng” trong chính hoàn cảnh của mình.
Điều này cũng được phản ánh trong nghiên cứu “Health literacy, social cognition constructs, and health behaviors and outcomes: A meta-analysis” của McAnally và Hagger, công bố trên Health Psychology năm 2023. Phân tích 203 nghiên cứu cho thấy hiểu biết sức khỏe có mối liên hệ với hành vi sức khỏe, trong đó niềm tin vào khả năng thực hiện hành vi và thái độ có thể đóng vai trò nhất định trong việc chuyển kiến thức thành hành động.
Nói cách khác, biết điều gì tốt cho sức khỏe chưa đồng nghĩa với việc chúng ta có thể dễ dàng biến điều đó thành một thói quen.
6. Có lẽ vấn đề không phải là chúng ta lười học về sức khỏe
Nhìn từ những nghiên cứu trên, có thể thấy một bức tranh khác.
Nhiều người không hẳn không quan tâm đến sức khỏe. Họ có thể đang gặp một hoặc nhiều rào cản:
- Chưa thấy cần → Khó tạo động lực.
- Thông tin quá phức tạp → Khó bắt đầu.
- Thông tin quá nhiều → Khó lựa chọn.
- Thông tin trái chiều → Khó đánh giá.
- Tìm kiếm quá nhiều → Có thể phát sinh lo lắng.
- Biết nhưng không biết áp dụng → Khó biến kiến thức thành hành động.
Vì vậy, bài toán của giáo dục sức khỏe không chỉ là cung cấp thêm thông tin. Nó còn là làm cho thông tin: Dễ tiếp cận hơn → Dễ hiểu hơn → Dễ đánh giá hơn → Dễ áp dụng hơn.
Đó cũng là khoảng trống mà giáo dục sức khỏe cộng đồng cần hướng tới: Không chỉ đưa kiến thức đến với người học, mà còn giúp kiến thức trở nên gần gũi, dễ hiểu và có thể sử dụng trong đời sống.
Với OM’E – Nền tảng học chăm sóc sức khoẻ chủ động trực tuyến, cách tiếp cận này được thể hiện qua việc xây dựng các nội dung sức khỏe theo hướng gần với những vấn đề mà mỗi người có thể gặp trong cuộc sống hằng ngày, thay vì bắt đầu từ những kiến thức chuyên môn quá xa lạ với người không chuyên.
Bởi nếu một người đã ngại học vì “khó hiểu”, thì việc cung cấp thêm những nội dung khó hiểu sẽ không giải quyết được vấn đề.
Nếu họ ngại vì “không biết bắt đầu từ đâu”, thì điều cần thiết không phải là thêm hàng trăm kiến thức, mà là giúp họ tìm được điểm bắt đầu phù hợp.
7. Vậy nên bắt đầu học về sức khỏe từ đâu?
Có lẽ không cần bắt đầu bằng một danh sách hàng trăm kiến thức. Cũng không cần cố đọc hết mọi thứ về sức khỏe.
Một cách thực tế hơn là bắt đầu từ những câu hỏi gần với chính cuộc sống của mình:
- Vì sao tôi thường xuyên cảm thấy mệt?
- Ngồi lâu ảnh hưởng thế nào đến cơ thể?
- Tôi cần vận động bao nhiêu là phù hợp?
- Một bữa ăn cân bằng thực sự gồm những gì?
- Làm thế nào để xây dựng giấc ngủ tốt hơn?
- Khi nào một triệu chứng thông thường cần được lưu ý?
- Làm thế nào để nhận biết một thông tin sức khỏe đáng tin cậy?
Đây cũng là cách OM’E xây dựng nội dung: Bắt đầu từ những câu hỏi và nhu cầu sức khỏe thực tế, sau đó đưa người học tiếp cận kiến thức theo cách dễ hiểu hơn, thay vì yêu cầu họ phải có sẵn kiến thức chuyên môn mới có thể bắt đầu.
Từ một câu hỏi, tìm một nguồn đáng tin. Từ một kiến thức, thử hiểu cách áp dụng. Từ một thay đổi nhỏ, quan sát phản ứng của cơ thể và điều chỉnh phù hợp. Đó có thể là một cách tiếp cận thực tế hơn nhiều so với việc cố gắng “học thật nhiều về sức khỏe”.
8. Với OM’E, học về sức khỏe không phải để trở thành chuyên gia
Mục tiêu của việc học về sức khỏe không phải là biến mỗi người thành một chuyên gia y tế mà quan trọng hơn là giúp mỗi người hiểu cơ thể mình tốt hơn, biết cách tiếp cận thông tin một cách có chọn lọc và có thêm năng lực để đưa ra những lựa chọn phù hợp cho sức khỏe hằng ngày.
Đây cũng chính là lý do OM’E không chỉ đặt vấn đề ở việc “có thêm kiến thức”, mà hướng đến việc giúp kiến thức sức khỏe trở nên dễ tiếp cận, dễ hiểu và gần với những lựa chọn mỗi người phải đưa ra trong cuộc sống hằng ngày.
Vì thế, thay vì chờ đến khi cơ thể lên tiếng mới bắt đầu tìm hiểu, có thể chúng ta nên đổi một câu hỏi: Không phải “Khi nào có bệnh tôi mới cần học về sức khỏe?” mà là: “Tôi có thể hiểu thêm điều gì về sức khỏe của mình ngay từ hôm nay?”
Đôi khi, chăm sóc sức khỏe chủ động không bắt đầu bằng một thay đổi thật lớn. Nó bắt đầu bằng một câu hỏi đúng, một nguồn thông tin đáng tin và một điều nhỏ có thể làm tốt hơn mỗi ngày.
Trung Tâm Đào Tạo & Chăm Sóc Sức Khỏe OM’E Việt Nam
Địa chỉ: Số 116 Trần Vỹ, Phường Phú Diễn, Thành phố Hà Nội
Hotline: 0966.000.643
Email: [email protected]
Website: https://ome.edu.vn/
Để lại một bình luận